تبلیغات
روستای رهن - بحران آب جدیست قنات ها را در یابیم
روستای رهن
آرزویم این است، زادگاهم همیشه آباد


مرتبه
تاریخ : سه شنبه پنجم خرداد 1394
آب مایه حیات و فراوان‌ ترین ماده مرکب بر روی سطح کره زمین و بستر اولیه حیات به شکلی که امروزه می‌شناسیم است. بیش از ۷۵٪ جرم یک انسان از آب تشکیل شده‌است و نیز بیش از ۷۰٪ سطح کره زمین را آب پوشانده‌ است (نزدیک به ۳۶۰ میلیون از ۵۱۰ میلیون کیلومتر مربع) آب ماده ای است که حیات بدون آن میسر نیست.
بشر در دوره نو سنگی سعی در مهار آب داشته است و بر روی الواحی که از ۴ هزار سال قبل از میلاد از سومری ها باقی مانده است سنگ نوشته هائی با این مضمون موجود است.

اگر کسی از فضا به زمین نگاه کند، آن را یک سیاره آبی رنگ و پر از آب خواهد دید. حجم کل آب‌های موجود در کره زمین، رقمی در حدود ۱٬۳۶۰ میلیون کیلومتر مکعب تخمین زده شده‌است.

این حجم با توجه به چرخهٔ آب به طور دایم در بین منابع مختلف در حال جابه‌جایی است. البته با اینکه  بیش از سه‌چهارم سطح کره زمین را آب  پوشانده ‌است. ۹۷٫۲ درصد از آب‌های موجود در این سیاره در اقیانوس‌ ها و دریا ها انباشته شده‌اند، لیکن تنها حدود8/2 درصد از آب‌های موجود قابل شرب می‌باشد. مقدار قابل توجهی از کل آب‌های سطح کره زمین به‌صورت مناطق قطبی، یخچال‌های طبیعی، رطوبت هوا و خاک می‌باشد که عملاً غیرقابل دسترسی است و تنها ۰٫۶۲ درصد از آن در رودخانه‌ها جاری بوده و یا به‌صورت دریاچه‌های آب شیرین و منابع زیرزمینی قرار گرفته‌اند و انسان‌ها آب آشامیدنی خود را از این منابع تأمین می‌نمایند.روند افزایش جمعیت و گسترش منابع و نیاز به آب برای تامین غذای بشری سبب شده است که آب به عنوان یک عامل حیاتی و بوجود آورنده بحران تلقی شود.

کافی است برای پی بردن به ارزش آب و نقش آن در ایجاد تنش های سیاسی به جدالهای سران کشورها بر سر تقسیم آبها و مرزهای آبی توجه شود. مناقشات دولت‌ها بر سر «آب» روبه فزونی است و کارشناسان بین‌المللی، چالش‌های سیاسی عمده جهانی را در آینده نه چندان دور، حول محور «آب» پیش‌بینی می‌کنند. با بروز خشکسالی‌های وسیع در گوشه و کنار جهان، استراتژیست‌های کشورها با درک اهمیت و تعیین‌کنندگی این عنصر در همه ابعاد اقتصادی و غیراقتصادی، در حال تدوین سیاست‌های بلند و کوتاه‌مدت کشور خود برای گریز از معضل و چالش اصلی آینده هستند.

در این راستا حداکثر توان و ظرفیت‌های ملی هر کشور به‌کار گرفته می‌شود و نسبت به دستاوردهای چنین حرکاتی تردید وجود ندارد. در کشور ما به علت شرایط خاص اقلیمی و کمبود نزولات آسمانی در بخش‌های وسیعی در مرکز و جنوب وشرق کشور، مسئله آب اهمیت بیشتری دارد و از این رو مدیریت این ماده حیاتی باید به‌گونه‌ای باشد که نیازهای موجود در آینده را برطرف نماید و مانع آن گردد تا بحران آب به مرحله خطرساز خود نزدیک شود. بحران آب یک بحران مدیریتی است.

از طرفی اب  عامل و محرك اصلی فعالیتهای كشاورزی به شمار می رود و 70 درصد آب مصرفی جهان به آبیاری اختصاص می یابد بسیاری از كشورها بخصوص كشورهایی كه در مناطق خشك و نیمه خشك قرار دارند برای تولید محصولات كشاورزی به آب نیاز دارند و بیش از 90 درصد تولیدات زراعی و باغی كشور ما نیز حاصل كشت آبی است و در واقع آب محور توسعه كشاورزی است منابع آب تجدیدشونده كشور 130 میلیارد مترمكعب است و از 5/89 میلیارد مترمكعب آب استحصال شده در كشور 83 میلیارد آن در بخش كشاورزی مصرف می گردد (5/93 درصد) و علی رغم محدودیت شدید منابع آب بهره وری و كارآیی استفاده ازاین منابع بسیار پایین است بخش كشاورزی درآینده باید ضمن مصرف آب كمتر تولید بیشتری را عرضه نماید. در دنیا در ازای مصرف هر یك مترمكعب آب، دو كیلوگرم محصول كشاورزی تولید می‌شود در حالی كه در ایران محصول تولیدی در ازای مصرف هر مترمكعب آب تنها 900 گرم است.میزان سرانه آب تجدیدپذیر در سال 1300  حدود 13000 مترمكعب بوده كه درحال حاضر میزان سرانه آب در كشور به حدود 1900 مترمكعب تقلیل یافته و درآینده به مراتب وضع بدتر خواهد شد.

براساس شاخصهای موجود بین المللی برای سنجش میزان بحران آب در كشورهای مختلف (شاخص
فالكن مارك،شاخص سازمان ملل و شاخص مؤسسه بین المللی مدیریت آب)معتبرترین شاخصها بوده وبه شرح ذیل می باشند.

1-براساس شاخص فالكن مارك: كه بحران آب را براساس مقدار سرانه منابع آب تجدیذپذیر در كشور تعریف كرده است و میزان سرآنه آب 1700 مترمكعب در سال را به عنوان شاخص كمبود معرفی كرده است.باتوجه كه درحال حاضرسرانه آب تجدیدپذیر ایران حدود 1900 مترمكعب می باشد ایران در آستانه تنش آبی قراردارد.

2-شاخص سازمان ملل:بنیاد كمیسیون توسعه پایدار سازمان ملل میزان درصد برداشت از منابع آب تجدیذپذیر در هركشور را به عنوان شاخص اندازه گیری بحران آب معرفی كرده است براساس شاخص مذكور هرگاه میزان برداشت آب یك كشور بیشتر از 40 درصد كل منابع آب تجدیدپذیر آن باشد این كشور با بحران شدید آب مواجه می باشد و اگر این مقدار درحد فاصل 20-40 درصد باشد بحران در وضعیت متوسط و چنانچه این شاخص بین 10-20 درصد باشد بحران درحد متعادل و كمتر از 10 درصد بدون بحران تلقی میگردد  باتوجه به اینكه در ایران هم اكنون 69 درصد كل آب تجدیدپذیر كشور مورداستفاده قرارمی گیرد ایران در وضعیت بحران شدید آبی قرار دارد.

3-شاخص موسسه بین المللی مدیریت آب:مؤسسه مذكور دو عامل درصد برداشت كنونی نسبت به كل منابع آب سالانه  و درصد میزان برداشت آب در آینده نسبت به برداشت آب درحال حاضر را همزمان مورد استفاده قرارمی دهد كه براساس این شاخص ایران در وضعیت بحران شدید آبی قرار دارد ایران تا سال 2025 باید بتواند 112 درصد به منابع آب قابل استحصال خود بیفزاید كه این مقدار باتوجه به منابع و امكانات موجود غیرممكن به نظر می رسد.

استان خراسان رضوی با داشتن 3/8 میلیارد مترمكعب منابع آب تجدیدشونده و با جمعیت بیش از 5/5 میلیون نفر میزان سرانه آب تجدیدشونده آن حدود 1500 مترمكعب می باشد كه 21 درصد كمتر از سرانه آب كشور می باشد بنابرایـن وضعیت در استان خراسان رضوی به مراتب بحرانی تر از سایر نقاط می باشد.

راههای كنترل بحران:
بخش كشاورزی استان با این واقعیت روبروست كه درآینده بایستی ضمن مصرف آب كمتر تولید بیشتری را عرضه نماید لذا با مدیریت صحیح منابع آب و بااستفاده از دانش و فناوریهای نوین باید درجهت ارتقاء بهره وری از منابع آب،افزایش كارایی مصرف آب ،افزایش راندمان آبیاری و افزایش عملكرد در واحد سطح گامهای اساسی را برداشت.
راندمان آبیاری در كشور طبق گزارشات FAO در سال 2000  32 درصد بوده درحالیكه در اكثر كشورهایی كه ازنظر اقلیمی،اجتماعی و اقتصادی مشابه ایران می باشند راندمان آبیاری به مراتب بالاتر از كشور ما می باشد به طوریكه راندمان آبیاری براساس گزارش فائو در سال 2000 در لیبی 60 درصد،هند 54 درصد،مصر 53 درصد،سوریه 45 درصد،پاكستان 44 درصد،عربستان 43 درصد،تركیه 40 درصد،چین 36 درصد،ایران 32 درصد بوده است.
-كارآیی مصرف آب از دیدگاه زراعی:كارایی مصرف اب، مقدار ماده خشكی كه توسط گیاه به ازاء هر مترمكعب آب حاصل می گردد تعریف شده است مقدار ماده خشك تولیدشده به ازاء هر مترمكعب اب مصرفی در كشور ما در مقایسه با سایر كشورها بسیار پایین می باشد در دو استان اصفهان و گلستان كه مطالعاتی دراین زمینه انجام شده در دشت برخوار اصفهان متوسط تولید ماده خشك به ازاء هر مترمكعب آب از 132 گرم تا 3832 گرم بر مترمكعب متغیر می باشد كه كمترین آن مربوط به تنباكو و بیشترین آن مربوط به ذرت علوفه ای می باشد و متوسط كارآیی مصرف آب محصولات زراعی 800 گرم می باشد محصولاتی مانند ذرت علوفه ای،ذرت دانه ای،سیب زمینی،پیاز،یونجه و جو كارآیی مصرف آب بالاتری داشته اند.

در دشت گركان و گنبد نیز كارآیی مصرف آب از135 تا 1838گرم متغیر بوده كه كمترین آن مربوط به ماش  و بیشترین آن مربوط به لوبیا می باشد و محصولاتی مانند گندم و جو،ذرت دانه ای،ذرت علوفع ای،سیب زمینی كارآیی مصرف آب بیشتری داشته اند و متوسط كارآیی مصرف آب محصولات زراعی دشت مذكور 641 گرم بر مترمكعب می باشد.


حال بابیان مساله بحران اب در دنیا وکشور ایا وقت ان نیست تا قنات ها را بیشتر در یابیم؟

پژوهشگران به‌اتفاق معتقدند كه بهره‌برداری از قنات ابتدا در ایران صورت گرفته و در دوره‌ی هخامنشی توسط ایرانیان به عمان، یمن و آفریقا نیز راه یافت سپس مسلمانان آن را به اسپانیا بردند. مهم‌ترین و قدیمی‌ترین كاریزها در ایران، افغانستان و تاجیكستان وجود دارد. در حال حاضر در ٣٤ كشور جهان قنات وجود دارد ولی چهل‌هزار قنات فعال موجود در ایران چند برابر بیش‌تر از مجموع قنات‌ها در سایر كشورهای جهان است. مهم‌ترین قنات‌های ایران در استان‌های كویری خراسان، یزد، كرمان، مركزی و فارس وجود دارد.

قنات یا كاریز یكی از شگفت‌انگیزترین كارهای دسته‌جمعی تاریخ بشری است كه برای رفع یكی از نیازهای مهم و حیاتی جوامع انسانی، یعنی آب‌رسانی به مناطق كم آب و تأمین آب شرب انسان، حیوان و زراعت و با كار گروهی و مدیریت و برنامه‌ریزی به وجود آمده است. این پدیده‌ی شگفت‌انگیز آب‌رسانی از دیرباز و از عصر آهن به‌عنوان یكی از منابع تأمین آب شرب و كشاورزی در مناطقی كه با خطرات خشك‌سالی در فلات ایران روبه‌رو بوده‌اند، نقش كلیدی و مؤثری در نظام اقتصادی و حیات اجتماعی كشور داشته و موجب شكوفایی اقتصاد كشاورزی و ایجاد كار و فعالیت‌های متعدد شهری و روستایی و باعث آرامش مردم بوده است. به گواه تاریخ، و كشفیات باستان‌شناسی این فن‌آوری مهم از ابتكارات ویژه‌ی ایرانیان بوده و به تدریج، به سایر مناطق جهان، از جمله منطقه‌ی اروپای غربی، شمال آفریقا، چین و حتی به بخش‌هایی از آمریكای جنوبی چون شیلی راه یافته است.

تاریخ قنات در ایران به‌طور مشخص، به دوره‌ی ایران باستان و ماقبل كتابت و به عصر آهن بر می‌گردد. تمدن پنج‌هزار ساله‌ی شهر سوخته و تمدن هكمتانه و وجود قنات در این شهر دلیل روشنی بر ساخت قنات در دوره‌ی ماقبل هخامنشی است. یكی از قدیمی‌ترین اسناد مكتوب شناخته شده كه در آن به قنات اشاره شده، شرح هشتمین نبرد سارگون دوم، (پادشاه آشور است كه در سده هشتم قبل از میلاد می‌زیسته) علیه امپراطوری اوراتور در سال ٧١٤ قبل از میلاد مسیح است (محقق فرانسوی گوبلو به كمك یك لوح بزرگ مسی که با خط میخی و به زبان آكادی نوشته شده، از آن مطلع شده است. این لوح، اكنون در موزه‌ی لوور پاریس موجود می‌‌باشد). سارگون از كوه‌های زاگرس می‌گذرد و به ناحیه‌ای واقع در اطراف شهر اوهلو (مرند كنونی) در حدود ٦٠ كیلومتری شمال غرب تبریز در شمال دریاچه‌ی ارومیه می‌رسد. او متوجه می‌شود كه در این ناحیه رود وجود ندارد. مع‌هذا ناحیه‌ای است كه با آبیاری سبز و خرم شده، اما او از این امر تعجب نمی‌كند برای این كه او در دشت‌هایی فرمانروایی كرده كه چنین تكنیك‌ها یا سیستم‌هایی از حداقل دو هزار سال پیش در آن‌ها معمول بوده است اما آن‌چه كه او را شگفت‌زده می‌كند، بی‌اطلاعی از منشاء این آب‌ها بوده است. به طور قطع، سارگون موفق شد كه قنات را ببیند. اما این قنات‌ها را چه كسانی ساخته‌اند؟ و چه كسی این تكنیك را به منطقه آورده است؟..................................

در حال حاضر عمیق‌ترین قنات ایران، قنات قصبه‌ی گناباد است با حدود ٣٤٠ متر عمق مادر چاه آن، و طولانی‌ترین قنات در منطقه‌ی یزد قرار دارد با طول ١٠٠ كیلومتر. قنات قصبه‌ی گناباد پیشینه‌ی تاریخی ٢٥٠٠ ساله دارد و بیش از دو هزار هكتار از اراضی كشاورزان این شهرستان را به صورت سنتی آبیاری می‌كند. در قنات قصبه با ٣٣١٣٣مترطول، ٣٤٠ مترعمق و ٤٧٠ حلقه چاه كه در دوران هخامنشیان و یا قبل از آن حفر شده است با یك محاسبه‌ی سرانگشتی می‌توان گفت ٥٦ هزار تن خاك و سنگ برای حفر مادر چاه و چاه‌های عمودی اتصالی و كانال افقی سراسری توسط كارگران و مقنیان جابه‌جا شده است و جابه‌جایی این حجم خاك بدون تردید كمتر از عظمت اهرام مصر نیست.

قنات قصبه به عنوان عمیق‌ترین قنات دنیا، میراث فرهنگی و تمدنی عظیمی است و بدون شك یكی از عجایب تمدن بشری به شمار می‌رود. قنات قصبه از نظر طولی (٦٠ كیلومتر) دومین قنات ایران بعد از قنات زارچ یزد محسوب می‌شود و پرآب ‌ترین قنات منطقه‌ی كویری است.

قدیمی‌ترین قنات ایران، قنات ابراهیم‌آباد اراك می‌باشد و عجیب‌ترین قنات ایران، قنات دوطبقه‌ی مون اردستان است كه حدود ٨٠٠ سال پیش احداث شده است. این قنات چاه‌های مشترك ولی مادر چاه‌ها و مظهر متفاوت دارد. قنات‌های تهران و ری كه دشت ورامین را آبیاری می‌كردند تا ٣٠ سال قبل جزء پرآب‌ترین قنات‌های دنیا بودند ولی در ٢٠ سال گذشته به دلیل تخریب مادر چاه‌ها و عدم لایروبی از رونق افتاده‌اند. تاریخ حفر این قنات‌ها به دوره‌ی صفوی و قاجاریه برمی‌گردد.

در تهران حدود ٣٠٠ قنات وجود دارد كه بعضی از آن‌ها یك‌دیگر را به صورت ضربدری قطع می‌كنند قنات‌های تهران در منطقه‌ی محمود آباد به دلیل خاك‌برداری‌های زیاد كوره‌پزخانه‌ها و به دلیل عمق كم، به صورت روباز مسیر خود را تا ورامین ادامه می‌دهند. یكی دیگر از قنات‌های جالب و قدیمی ایران قنات كیش می‌باشد كه در سال ١٣٧١ كشف شد.

قنات دو هزار ساله كیش با شهر زیرزمینی ساخته شده در آن از مكان‌های دیدنی كیش است. در مسیر این قنات، چاه‌هایی به چشم می‌خورد كه در گذشته برای لایروبی قنات حفر شده بود. تاکنون ٢٠٠ حلقه از این چاه‌ها در مسیر قنات شناسایی شده است که فاصله‌ی هر کدام از یک‌دیگر به ١٤ تا ١٦ متر می‌رسد. سقف قنات را لایه‌های مرجانی به ضخامت ٢ تا ١٥ متر و لایه‌های زیرین قنات را خاك نفوذناپذیر مارنی تشكیل می‌دهد كه این خاصیت باعث شده است تا آب باران پس از نفوذ از لایه‌های مرجانی در عمق نفوذناپذیر زمین تشكیل سفره‌های آب زیرزمینی را بدهد.

چهار كیلومتر از مسیر این قنات تاكنون حفاری و لایروبی شده است و هم اكنون در عمق ١٥ متری این قنات شهری زیرزمینی با كاربری سیاحتی و تجاری در حال ساخت و تكمیل است.در حال حاضر در ایران حدود ٤٠٠٠٠ قنات به طول ٢٧٢٠٠٠ كیلومتر وجود دارد كه فقط در استان خراسان ٧٢٣٠ رشته قنات با آب‌دهی ١٨٥٠٠٠٠٠٠٠ سانتی متر مكعب در ثانیه وجود دارد یعنی ٩ برابر ذخیره‌ی سد كرج و ١٤٠ برابر ذخیره‌ی سد طرق. در تهران، دست كم ٣٠٠ رشته قنات شناخته شده، خفته‌اند كه طول بعضی از آن‌ها به ١٨٠٠٠ متر می‌رسد که سوال اینجاست با این بحران شدید اب وجنگ اینده دنیا بر سر منابع ابی چقدر اب این قنوات مدیریت میشود؟درگنابادچطور؟قناتی که 150 لیتر در ثانیه ابدهی دارد میزان بهره وری ان چقدر است؟بیایید با همفکری -همکاری وهمدلی وبا نگاه ثروت ملی نه یک منبع شخصی این نعمت خدادادی را بدرستی وعلمی مدیریت کنیم وسهم اینده کانمان را به هدر ندهیم.


راهكارهای پیشنهادی برای افزایش كارآیی مصرف آب:


الف-بهینه سازی روشهای آبیاری و  افزایش كارآیی مصرف آب در اراضی زراعی ازطریق
1. اصلاح الگوی كشت محصولات زراعی
2. انتخاب ارقام پرمحصول و با كارآیی مصرف آب بالا و ترویج كشت آنها
3. اصلاح ژنتیكی گیاهان بااستفاده از تكنیكهای جدید (بیوتكنولوژی) و تولید ارقام با كارآیی مصرف آب بالا
4. تحقیقات روی ارقام مقاوم به شوری و خشكی و دستیابی به آن
5. بررسی و تحقیق درباره آرایش كاشت گیاهان زراعی مختلف        
6. استفاده و ترویج مدیریت تلفیقی آب آبیاری و كودهای شیمیلیی
7. كاشت زود گیاهان به منظور فرار از خشكی و تنش
8. گسترش كشت ارقام با طول دوره رشد كوتاه و رشد اولیه سریع
9. بررسی درمورد تعیین ابعاد مناسب مزرعه به منظور بهبود راندمان آبیاری
10. بررسی و تحقیق درمورد تراكم بوته مطلوب در هكتار
11. افزایش راندمان آبیاری و یكپارچه سازی اراضی 
ب-اصلاح ساختار آبیاری سنتی در مزارع و باغات:
1. تسریع در اجرای طرحهای یكپارچه سازی
2. ترویج استفاده از روشهای مناسب آبیاری
3. استفاده از آب برگشتی فاروها و نوارها
4. گسترش آموزش روشهای مدرن و كارآمد آبیاری سطحی ازقبیل آبیاری كابلی و موجی
5. استفاده از سیستمهای آْبیاری زیرزمینی و روشهای آبیاری زیرسطحی با حذف تبخیر از خاك
ج-كاهش تبخیر ازسطح مزرعه:
1. ترویج و گسترش استفاده از مالچ طبیعی و مصنوعی
2. استفاده از روشهای بهزراعی درجهت كاهش تبخیر و تعرق و ترویج آن
3. كاهش تبخیر مستقیم در زمان آبیاری و اجتناب از آبیاری در اواسط روز
د-استفاده از روشهای مناسب  مدیریت آبیاری به منظور كاهش تلفات آب:
1. تحقیق و بررسی و ترویج كشت نشایی
2. ترویج و توسعه استفاده از روشهای آبیاری تحت فشار در آبیاریهای اولیه
3. انجام اقدامات فنی نظیر كشت بذور جوانه دار شده و با كشت بذور غنی شده كه سریع رشد نمایند
ه-انجام كم آبیاری به منظور افزایش كارآیی مصرف آب:
 كم آبیاری مصرف عامدانه و عالمانه كمتر آب به منظور افزایش تولید است كه در آن باید به نكات زیر توجه نمود
1. انتخاب گیاه مناسب برای كم آبیاری (گیاهانی كه دارای دوره رشد كوتاه راندمان مصرف آب بالا و مقاوم به خشكی هستند)
2. خاك مناسب برای كم آبیاری (خاكهای دارای ظرفیت نگهداری بالا)
3. كیفیت آب آبیاری (كیفیت آب باید خوب باشد)
4. عملیات زراعی (باید از روی منحنی تابع تولید،درآمد و هزینه تعیین گردد)
5. زمان آبیاری (باتوجه به رفتار گیاه كه حداقل تأثیرات منفی را بر رشد آن داشته باشد)
6. روشهای اعمال كم آبیاری (بستگی به كیفیت آب و خاك دارد)
7. مصرف كود (به ویژه كودهای پتاسیم و روی نقش مهمی در تنظیم روزنه ها و كاهش تعرق گیاه دارند)
منبع:گناپا



طبقه بندی: قنات، 
ارسال توسط محمود امیری
آرشیو مطالب
نظر سنجی
نظر شما در مورد مطالب این وبلاگ






صفحات جانبی
امکانات جانبی
blogskin

قالب وبلاگ